A story to share together
Çınarın Gölgesindeki Fasulyeler
Elif ile Can'ın çınar ağacının altındaki fasulyeleri cılız kalınca Can onları bol suyla kurtarmaya çalışır, ama toprak çamura döner. Gölgeyi ölçen, karanlık dolap deneyi kuran ve saksı toprağını haftalar sonra yeniden tartan iki arkadaş, bitkilerin kendilerini havadan, sudan ve ışıktan kurduğunu keşfeder.
Page 1
Elif ile Can, okul bahçesindeki iki boş ahşap tarhı yeşertmek için gönüllü oldular. Tarhlardan biri açık güneşin altındaydı, öteki ise yaşlı çınar ağacının geniş gölgesinde kalıyordu. İki arkadaş her tarha on fasulye tohumu gömdü ve toprağı güzelce suladı. Bir hafta sonra yirmi tohumun hepsi filizlenip topraktan başını çıkarmıştı. Can, hasat zamanı sınıfa bir sepet dolusu taze fasulye getirmenin hayalini kurmaya başladı bile.
Page 2
İki hafta sonra güneşteki fideler on beş santimetre boyunda, koyu yeşil ve dimdikti. Çınarın altındaki on fide ise yalnızca beş santimetreydi; hem soluk hem de cılızdı. “Bunlar susamış,” dedi Can ve o hafta gölgedeki tarhı her gün kova kova suladı. Kısa sürede toprak vıcık vıcık bir çamura döndü ve iki fidenin alt yaprakları sararmaya başladı. Elif çamurlu toprağa parmağını batırınca, suyla dolan toprakta köklerin hava alamadığını düşündü.
Page 3
Elif, asıl sorunun susuzluk değil ışık olduğundan şüpheleniyordu. Bütün hafta her teneffüste bahçeye çıktı ve çınarın gölgesinin tarhların neresine düştüğünü küçük defterine not etti. Notlarını toplayınca açık tarhın günde yaklaşık yedi saat doğrudan güneş aldığını buldu. Çınarın altındaki tarh ise günde yalnızca üç saat güneş görüyordu. Güneşteki fideler iki katından fazla ışık almış, boyları da gölgedekilerin tam üç katına ulaşmıştı.
Page 4
Can o sırada aklını kurcalayan soruyu sordu: “Bitkiler büyürken toprağı mı yiyor?” Bunu anlamak için sınıfın pencere önüne iki ayrı deney kurdular. Önce bir saksı toprağı güneşte kurutup iki kefeli terazide tarttılar ve toprak tam üç bin gram geldi. Bu saksıya tek bir fasulye tohumu ektiler. Sonra aynı gün filizlenmiş, boyları eşit iki fasulye fidesinden birini sınıfın karanlık dolabına yerleştirip kapağını sıkıca kapattılar, öbürünü ise pencerenin önünde bıraktılar.
Page 5
Bir hafta sonra Elif heyecanla dolabın kapağını açtı. Karanlıktaki fide penceredekinden daha çok uzamıştı, ama ince ve sarkık kalmıştı, yaprakları da sapsarıydı. Penceredeki fide ise kısa, sağlam ve yemyeşildi. “Karanlıkta tohumunun içindeki besini harcayıp ışığa ulaşmak için uzamış,” dedi Elif yavaşça, iki fideyi yan yana koyarken. “Demek ki yapraklar yeni besin yapabilmek için ışığa ihtiyaç duyuyor, çamura ya da fazla suya değil.”
Page 6
Peki yapraklar besini neyle yapıyordu? Can, fen laboratuvarında bir fasulye yaprağının alt yüzüne şeffaf oje sürdü, kuruyunca da ince tabakayı bantla soyup mikroskobun altına koydu. Merceğe eğilince minicik dudaklara benzeyen yüzlerce gözenek gördü. Elif, havadaki karbondioksidin bu gözeneklerden yaprağa girdiğini, oksijenin de yine buradan dışarı çıktığını hatırladı. Yaprak, güneş ışığının enerjisiyle karbondioksidi ve köklerden gelen suyu şekere dönüştürüyor, büyümek için bu şekeri kullanıyordu.
Page 7
Artık gölgedeki fidelerin neye ihtiyacı olduğunu biliyorlardı. Çınarın altındaki on fideyi kökleriyle birlikte dikkatlice söküp güneşli tarha taşıdılar. Böylece güneşli tarhta yirmi fasulye oldu ve her birinin yanına tırmanması için bir kamış sırık diktiler. Gölgedeki tarha ise az güneşle de idare edebilen ıspanak ve maydanoz fideleri ektiler. Can bu kez suyu kovayla dökmedi; önce parmağını toprağa batırıp ne kadar kuru olduğunu yokladı.
Page 8
Dört hafta sonra, toprağını tarttıkları saksıdaki fasulyeyi dikkatlice çıkardılar ve köklerindeki her toprak tanesini saksıya geri silktiler. Toprağı üç gün kuruttular ve yeniden tarttılar; kefeler yine tam üç bin gramda dengelendi. Fasulye bitkisi ise tek başına otuz altı gram geliyordu. Bitkiyi kuruyup hışırdayana kadar pencerenin önünde bekletince ağırlığı dört grama indi. Demek ki otuz altı gramın otuz ikisi, yani dokuzda sekizi sudan oluşuyordu.
Page 9
Peki kuru kalan dört gram nereden gelmişti, toprağın ağırlığı hiç değişmediğine göre? Elif ile Can, mikroskopta gördükleri gözenekleri hatırlayıp birlikte düşündüler. Bitkinin kuru kısmı, büyük ölçüde havadan alınan karbondioksit ile köklerin çektiği suyun ışık enerjisiyle birleşmesinden oluşmuştu. Topraktan gelen birkaç mineral ise terazinin ölçemeyeceği kadar azdı. Elif kurumuş bitkiyi avucunda tutarken, büyük kısmının havadan ve sudan yapıldığını düşünüp şaşkınlıkla gülümsedi.
Page 10
Birkaç hafta sonra bahçeye döndüklerinde fasulyeler sırıkların yarısına kadar tırmanmış, yaprakların arasında ilk beyaz çiçekler açmıştı. Çınarın altında ıspanak yaprakları genişlemiş, maydanoz da gür bir demete dönüşmüştü. Elif bir ıspanak yaprağını nazikçe çevirip gözeneklerin saklandığı alt yüzüne merakla baktı. Can sınıftan büyüteci getirip hemen onun yanına çömeldi. İki arkadaş, hafif rüzgârla sallanan yaprakların üzerinde kayan ışık beneklerini uzun uzun birlikte izledi.
