A story to share together
Ece'nin Köprüsü: Kareler Yattı, Üçgenler Dayandı
Ece'nin karelerden yaptığı dondurma çubuğu köprüsü ilk litre su bile dolmadan çöker. İple bağlanmış bir kare ile bir üçgeni ve lastik bantlı bir üçgeni deneyerek üçgenin neden biçimini koruduğunu bulur, sonra kendi ağırlığının yetmiş beş katını taşıyan bir üçgen köprü kurar.
Page 1
Ece'nin okulunda dondurma çubuklarından köprü yarışması düzenleniyordu ve kurallar herkese dağıtılmıştı. Her köprü, iki sıra arasındaki yirmi beş santimetrelik boşluğu geçecek ve en fazla yirmi geniş çubuktan yapılacaktı. Köprünün tam ortasına bir kova asılacak, kovaya bir litrelik ölçü kabıyla litre litre su dökülecekti. Her litre su bir kilogram geliyordu. Ece, sınıfta en çok suyu taşıyan köprüyü yapmaya kesin kararlıydı ve hemen plan yapmaya koyuldu.
Page 2
Ece akşam mutfak masasında çubukları dizdi. Her çubuk on beş santimetreydi; ikisini uç uca ekleyince otuz santimetrelik bir alt kenar elde etti. Üste iki çubuk daha koydu, aralarına da üç dik çubuk yapıştırarak yan yana iki kare oluşturdu. Böylece bir yan duvar yedi çubuk tutuyordu, iki duvar ise on dört. Altta üç, üstte üç ara çubuk ekleyince toplam yirmi çubuğun hepsini kullanmış oldu.
Page 3
Yarışma günü Ece köprüsünü iki sıranın arasına yerleştirdi ve kovayı ortadaki alt ara çubuğa astı. Baran ölçü kabından ilk litreyi yavaşça dökmeye başladı. Daha yarım litre bile dolmadan kareler yana doğru yattı ve eğik eşkenar dörtgenlere dönüştü. Köprü bir çıtırtıyla katlanıp yere düştü, kovadan sıçrayan su da sıraların ayaklarını ıslattı. Ece, yerde dağılmış çubuklara uzun uzun baktı ve neyin yanlış gittiğini anlamaya çalıştı.
Page 4
O akşam Ece dört çubuğu köşelerinden iple sıkıca bağlayarak tek bir kare yaptı. Bir köşesine hafifçe bastırınca kare hemen yana yatıp eşkenar dörtgene döndü. Sonra üç çubuğu aynı şekilde bağlayarak bir üçgen yaptı ve aynı biçimde bastırdı, ama üçgen şeklini hiç bozmadı. Ece bunun nedenini düşündü. Üç kenarın uzunluğu belliyse yalnızca tek bir üçgen kurulabiliyordu, oysa dört kenar sayısız farklı şekle bürünebiliyordu.
Page 5
Ece bir şeyi daha merak etti: Üçgenin kenarlarına yük binince ne oluyordu? İki çubuğu tepede birleştirdi ve alt kenarın yerine iki ucun arasına bir lastik bant gerdi. Tepeye bastırınca çubukların alt uçları iki yana açıldı, lastik bant da uzadı. Demek ki yük, üçgenin alt kenarını çekiyor, eğik kenarlarını ise sıkıştırıyordu. Lastik bandın yerinde sağlam bir çubuk olsaydı alt kenar uzayamayacak, üçgen de biçimini koruyacaktı.
Page 6
Ece yeni planını gevşek çubukları masaya dizerek kurdu. Her yan duvarın altında yine iki çubuk olacaktı, üstte ise ortada tek bir çubuk duracaktı. Aralarına dört eğik çubuk yerleştirince yan yana üç üçgen oluşuyordu: ikisinin tepesi yukarıda, birininki aşağıdaydı. Bir duvar yedi çubuk, iki duvar on dört çubuk ediyordu. Altta üç, üstte iki ara çubukla toplam on dokuz çubuk kullanacak, bir çubuğu da yedekte tutacaktı.
Page 7
Ece her üçgeni köşeleri sıkı sıkıya birleşecek şekilde özenle yapıştırdı ve tutkalın bir gece boyunca kurumasını bekledi. Sabah köprüyü okuldan ödünç aldığı iki kefeli terazide tarttı ve tam seksen gram geldiğini gördü; köprü iki yumurtadan bile hafifti. Alt kenar yine otuz santimetreydi, yani köprü iki yandaki sıraların üstüne ikişer buçuk santimetre basacaktı. Kovayı bu kez ortadaki alt birleşme noktasına asmaya karar verdi, çünkü orada üçgenlerin köşeleri buluşuyordu.
Page 8
Tekrar deneme gününde bütün sınıf toplanırken Baran ilk litreyi döktü, sonra ikinciyi, sonra da üçüncüyü. Ece eğilip köprüye yandan, tam göz hizasından dikkatle baktı. Üstteki çubuk çok hafifçe büküldü, alttaki çubuklar ise gergin bir tel gibi dümdüz kaldı. Lastik bant deneyinde gördüğü gibi, köprünün üst kenarı sıkışıyor, alt kenarı ise çekiliyordu. Üçgenler, kovanın ağırlığını köşeden köşeye geçirerek iki yandaki sıralara aktarıyordu.
Page 9
Dördüncü litre, beşinci litre, altıncı litre derken kova ağzına kadar doldu ve köprü hâlâ dimdik ayaktaydı. Kovadaki su altı litreydi, yani tam altı kilogram geliyordu. Ece hesabı yüksek sesle yaptı: Altı bin gram bölü seksen gram, yetmiş beş ediyordu. Seksen gramlık köprüsü, kendi ağırlığının tam yetmiş beş katını çökmeden taşımıştı. Sınıftakiler coşkuyla alkışlarken Baran, hafifçe sallanan kovanın kenarını tutup dengeledi.
Page 10
Teneffüste Baran, ilk köprüden kalan eğrilmiş bir kareyi düzeltip merakla Ece'ye uzattı. Ece bir çubuğu kırıp kısalttı ve karenin bir köşesine, bir kenarın ortasından komşu kenarın ortasına uzanacak şekilde yapıştırdı. Tutkal iyice kuruyunca Baran kareye var gücüyle bastırdı, ama kare kıpırdamadı, çünkü köşedeki küçük üçgen o açıyı kilitlemişti. Ece sonunda köprüyü, köşesi destekli kareyi ve lastik bantlı üçgeni pencerenin önündeki rafa özenle yan yana dizdi.
