A story to share together
Koridordaki Dünya Şeridi ve Erciyes'in Magması
Kayseri'de altıncı sınıfa giden Defne ile Kerem, Dünya'nın katmanlarını okul koridoruna ölçekli bir şerit olarak serer. Şerit, kabuğun ne kadar ince, mantonun ne kadar kalın ve katı olduğunu gösterince, buz ve sıcak su deneyleriyle magmanın nerede oluştuğunu ve neden yükseldiğini kendileri bulurlar.
Page 1
Defne'nin sınıfının penceresinden Erciyes Dağı'nın heybetli zirvesi görünüyordu. Fen dersinde Dünya'nın katmanlarını işliyorlardı ve sıra arkadaşı Kerem teneffüste heyecanla bir teori ortaya attı. “Bence Erciyes'in altında, ta Dünya'nın merkezine kadar inen ateş dolu bir boru var,” dedi. Defne bu borunun ne kadar uzun olacağını hiç düşünmemişti ve merakla kaşlarını çattı. Ertesi sabah okula koltuğunun altında kocaman bir rulo kâğıt ve bir şerit metreyle geldi.
Page 2
Defne, Dünya'nın yarıçapının yaklaşık altı bin dört yüz kilometre olduğunu biliyordu. Kâğıtta her santimetrenin on kilometreyi göstermesine karar verdi, böylece şerit altı yüz kırk santimetre uzunluğunda olacaktı. Kerem kâğıdı koridor boyunca serdi ve uzunluğunu şerit metreyle ölçtü. Defne de katmanları renkli boyalarla işaretledi. Manto iki yüz doksan santimetre, sıvı dış çekirdek iki yüz yirmi beş, katı iç çekirdek ise yüz yirmi iki santimetre tuttu.
Page 3
Kabuk ise şeridin başında yalnızca üç buçuk santimetrelik ince bir çizgiydi, çünkü kıtaların altında kabuk yaklaşık otuz beş kilometre kalınlığındaydı. Kerem şeridin başından merkeze kadar yürüdü ve on adımdan fazla attı. Bu arada Defne sınıftaki köpük küreye baktı: Volkanları gösteren kırmızı iğnelerin çoğu, levhaların birleştiği çatlak çizgileri boyunca sıralanıyordu. Üstelik manto erimiş değil, yılda birkaç santimetre akan katı kayaçtı. “Senin borun, mantonun iki yüz doksan santimetrelik katı kayasının içinden geçmek zorunda,” dedi Defne.
Page 4
Peki katı kaya, levha kenarlarında nasıl oluyor da eriyordu? Defne, bir okyanus levhası başka bir levhanın altına daldığında yanında deniz suyunu da derinlere taşıdığını okumuştu. Belki de su, sıcak kayanın daha düşük sıcaklıkta erimesini sağlıyordu. Gerçek manto kayasını sınıfa getirmek imkânsızdı, bu yüzden Defne bir benzetme deneyi tasarladı. Kantinden aynı kaptan çıkmış iki buz küpü, iki küçük tabak ve bir tutam tuz istedi.
Page 5
Defne buz küplerini iki ayrı tabağa koydu ve yalnızca soldakinin üstüne tuz serpti. Bu deneyde buz manto kayasını, tuz da batan levhanın taşıdığı suyu temsil ediyordu. On dakika sonra tuzlu küpün çevresinde geniş bir su birikintisi oluşmuştu, öbür küp ise neredeyse kuruydu. “Tuz, buzun erime noktasını düşürdü,” dedi Kerem heyecanla. “Su da sıcak kayanın erime noktasını buna benzer bir şekilde düşürüyor olmalı.”
Page 6
Sıradaki soru, magmanın neden kilometrelerce kayayı aşıp yukarı çıktığıydı. Kerem büyük bir cam kavanozu ağzına kadar oda sıcaklığındaki suyla doldurdu. Defne küçük bir şişeye buzdolabından soğuk su koydu, içine kırmızı gıda boyası damlattı ve ağzı açık şişeyi iple kavanozun dibine indirdi. Kırmızı su yukarı çıkacağına bir halı gibi dibe yayılıp orada kaldı. “Soğuk su daha yoğun, o yüzden aşağıda bekliyor,” dedi Defne dudaklarını büzerek.
Page 7
Defne şişeyi boşalttı ve bu kez musluktan akan sıcak suyla doldurup iki damla boya ekledi. Şişe dibe iner inmez kırmızı bir sütun kıvrılarak yükseldi ve suyun yüzeyine yayıldı. Isınan su biraz genleşir, yani aynı miktardaki soğuk sudan daha fazla yer kaplar. Bu yüzden daha az yoğundur ve yukarı çıkar. Magma da çevresindeki katı kayadan daha az yoğun olduğu için yavaş yavaş yukarı doğru süzülür.
Page 8
Şeridin ilk yirmi santimetresi, yerin en üstteki iki yüz kilometresini gösteriyordu ve ayrıntıları çizmek için çok küçüktü. Bu yüzden o bölümü büyük bir kartona yakın plan olarak çizmeye karar verdiler. Defne, bir okyanus levhasının bir kıtanın altına eğik biçimde daldığını boyadı. Yaklaşık yüz kilometre derinlikte, batan levhanın hemen üstüne kırmızı bir magma cebi kondurdu. Kerem de oradan yukarı uzanan bir çatlak ve bir magma odası çizdi.
Page 9
Defne, Erciyes gibi dik dağların tek bir püskürmeyle değil, yüz binlerce yıl boyunca üst üste yığılan lav ve kül katmanlarıyla büyüdüğünü biliyordu. Kartonun üstüne ince gri kil tabakalarıyla kırmızı kil şeritlerini sırayla dizerek sivri bir koni yaptı. Kerem de kartonun öbür ucuna, iki okyanus levhasının birbirinden yavaşça uzaklaştığı bir okyanus tabanı ekledi. Orada derinlerden yükselen manto kayası, üzerindeki basınç azaldığı için kısmen eriyordu.
Page 10
Sunum günü sınıf arkadaşları, koridordaki şeridin ince kabuk çizgisinden başlayıp merkezdeki altın renkli bölüme kadar yürüdü. Biri iki parmağını kabuğun üstüne koydu ve bu katmanın yalnızca iki parmak eni kadar olduğunu görünce şaşkınlıkla güldü. Kerem sıcak kırmızı sulu şişeyi kavanozun dibine bir kez daha indirdi. Defne önce yükselen kırmızı sütunu gösterdi. Sonra parmağını kartondaki magma cebinden pencerede parlayan Erciyes'in heybetli zirvesine doğru yavaşça kaydırdı.
